Volgograd (voormalig "Tsaritsyn") werd in 1598 gesticht met de bouw van een fort aan de samenstroom van de Tsaritsa en Volga rivieren. Het fort werd oorspronkelijk gebouwd ter verdediging van de zuidgrens van Moskovië (het vroegere tsarendom onder Moskou). Tsaritsyn werd al snel een handelcentrum. In de 18e eeuw werd de stad tweemaal overvallen door kozakken, maar uiteindelijk hielden de Russen er stand. In de 19e eeuw groeide de stad uit tot een belangrijke handelstad.

Tijdens de revolutie van 1917 woedde er een heuse burgeroorlog in Tsaritsyn. Pas in 1919 zegevierde het Rode Leger en werd de stad onderworpen aan de macht van Lenin. Na Lenin's dood werd de stad in 1925 door Stalin naar zichzelf hernoemd tot Stalingrad.

Maar na de woelige periode van de revolutie bleef Stalingrad niet verstoken van verdere oorlogen. Sterker nog, Stalingrad werd het toneel van wat het absolute keerpunt zou worden van de Tweede Wereldoorlog: de Slag om Stalingrad.
Voor Hitler was Stalingrad zowel een tactisch (beheer van de Volga en toegang tot de rijke olievelden van Bakoe) als een symbolisch doel: hij wilde tegen elke prijs de stad veroveren welke vernoemd was naar zijn aartsvijand. Stalin, daarentegen, wilde tegen elke prijs voorkomen dat Stalingrad in handen van de Duitsers zou vallen. In Rusland wordt de Tweede Wereldoorlog dan ook de "Grote Patriottische Oorlog" genoemd. Het resultaat was een militaire veldslag die zijn weerga niet kent.
De slag barstte op 21 augustus 1942 in alle hevigheid los. Vanuit letterlijk heel Rusland dirigeerde Stalin soldaten naar Stalingrad om te vechten tegen de Duitsers. Stalin was als leider van het Sovjetleger in de slag om zijn stad vooral erg onverbiddelijk. Achter de linie's waar gevochten werd hield Stalin altijd een eenheid met mitrailleurs achter. Zij moesten eventuele vluchtende medesoldaten ("comrades") botweg neermaaien. Stalin duldde geen tegenslagen. Vluchtende Russische soldaten bekochtten het met de dood. Het resultaat was een enorm bloederige oorlog. Toen de Duitsers het gevecht verloren (en daarmee eigenlijk ook de hele oorlog zoals later zou blijken) en de slag op 2 februari 1943 ten einde kwam, hadden ruim anderhalf miljoen soldaten het leven gelaten. Daarbij komen nog het onbekende aantal gestorven burgers. Stalingrad was gereduceerd tot een brandende ruïne. De skyline van Stalingrad bood de trieste aanblik van in rook gehulde karkassen van gebouwen. Alles was volledig kapotgeschoten.

In 1945 kreeg Stalingrad de titel "Heldenstad". Het was er Stalin alles aan gelegen om 'zijn' stad zo snel mogelijk uit de puinhopen te laten herrijzen. Op Mamayev Kurgan, een heuvel waar het hardst gevochten werd, werd een heel complex uit de grond gestampt ter herdenking aan de slag. Boven het complex torent het immens grote beeld van Moeder Rusland uit (zie foto onderaan deze pagina). Een aardig detail: de Russen kennen geen vaderland, maar moederland.

Als onderdeel van de "de-Stalinisatie" van Chroetsjov, kreeg Stalingrad in 1961 haar tegenwoordige naam, Volgograd, hetgeen simpelweg Volgastad betekent.
Het tegenwoordige Volgograd is buiten industriestad-van-formaat (scheepsbouw, staal, aluminium) vooral een belangrijk transportknooppunt. Enerzijds vanwege de ligging aan de Volga en het Volga-Donau kanaal, anderzijds vanwege een kruispunt van belangrijke spoorwegen. Volgograd heeft directe spoorverbindingen met de Donbass (het belangrijkste industriegebied in de Oekraine), de Kaukasus (waar veel groente/fruit vandaan komt), Baku (hoofdstad van het olierijke Azerbeidzjan) en Moskou.

Wat betreft de attracties in Volgograd kan men kort zijn: de monumenten van de Slag om Stalingrad en natuurlijk de schitterende Volga rivier.